Ines Wereld

Over het uit je hoofd leren van gedichten

mei 2, 2022

 

Voor een lezing die ik binnenkort geef, waarin onder andere het werk va de Italiaanse schrijver Primo Levi (1919-1987) aan de orde komt, herlas ik zijn boek ‘Is dit een mens’, één van de meest inspirerende boeken die ik ken. Primo Levi vertelt hierin over zijn ervaringen in Auschwitz en het voert hier te ver om het uitgebreid te behandelen, maar ik wil er graag een aspect uitlichten. In het twaalfde hoofdstuk vertelt Primo Levi hoe hij, samen met een andere gevangene, soep moet gaan halen voor hun ploeg. Dat betekent een lange wandeling naar de keuken en onderweg voeren de beide mannen een gesprek. Zijn gesprekspartner is een jongen uit de Elzas, Jean genaamd, die niet alleen Duits maar ook Frans spreekt, een taal die ook Levi beheerst. Deze Jean geeft aan dat hij graag Italiaans zou willen leren en wat doet Primo Levi? Hij reciteert Dante! Hele stukken uit canto 26 probeert hij zich te herinneren; hij kiest niet zomaar dit canto, het gaat hem om de betekenis ervan en dan vooral van de verzen 118-120:

‘Denk aan je afkomst, het is ons niet gegeven

te leven als het redeloze beest

wij horen deugd en kennis na te streven

Helaas kan ik hier niet verder ingaan op Dante en Primo Levi, waar het mij om gaat is het feit dat Levi grote stukken tekst van Dante uit zijn hoofd kent. En hij niet alleen, dat kan elke Italiaan! Een grappig voorbeeld, dat ik hoorde van een Florentijn: toen een speler van de plaatselijke club Fiorentina ‘overliep’ naar een andere club ( Inter, meen ik) werd hij, toen zijn nieuwe club in Florence kwam spelen, onthaald met grote spandoeken op de tribune met daarop teksten over verraad uit de Divina Commedia van Dante. En alle fans begrepen dat!

Kom daar in Nederland eens om…

Waarom leren wij dat niet meer, waarom leren we dat onszelf niet aan, gedichten uit het hoofd? Het is gratis, je hebt het altijd bij je en het kan je troost en bemoediging geven op momenten dat je dat nodig hebt. ‘Ja maar, dat is toch achterhaald, ik kan alles vinden op mijn smartphone’ , zou je kunnen tegenwerpen. Maar dat is natuurlijk niet altijd zo. ‘s Nachts om 3 uur, als je niet kunt slapen, zul je niet zo gauw omstandig gaan liggen scrollen. Bovendien: hoe weet je waarnaar je op zoek bent als je geen database in je hoofd hebt?

Maar er is nog iets anders. Als je teksten in je hoofd hebt, kunnen die in je hoofd tot leven komen ook als je er niet naar op zoek bent. Dat kan aangename verrassingen opleveren.

In onze opzoekcultuur trainen we ons geheugen veel te weinig en persoonlijk geef ik dan de voorkeur aan het leren van een gedicht  boven het meedoen aan Max’ geheugentrainer…Begin met iets gemakkelijks, liefst iets op rijm (want daar is dat tenslotte ooit ook voor uitgevonden: om het onthouden gemakkelijker te maken). Voor je het weet, word je overal vergezeld door regels, fragmenten, hele gedichten. Zie ik een appelboom, dan schieten mij onmiddellijk regels van Kopland te binnen (‘…om precies te zijn jij was het die naast me kwam zitten…’), waar zwanen te zien zijn denk ik aan Ida Gerhardt (‘…O, wij zouden dit duister verjagen, eindelijk bevrijd zijn misschien…’) en als ik niet kan slapen, probeer ik of ik Het huwelijk van Elsschot nog helemaal kan opzeggen (‘…Maar sterven deed zij niet, al zoog zijn helse mond het merg uit haar gebeent’…’)

Vroeger moest je op school niet alleen psalmen uit je hoofd leren maar ook andere gedichten. Dat is afgeschaft, want ouderwets. Waarom eigenlijk? Wie kan mij dat uitleggen? Naar mijn mening is daarmee iets belangrijks, iets prettigs verloren gegaan. Dus laten we het gewoon zelf doen. Ik waag mij nu aan ‘Onverwacht vrij’ van Seamus Heany. Zo mooi!

 

 

WIJ ZIJN ZOJUIST KEURIG VERTROKKEN….

Ik heb al een baan, maar anders zou ik mij graag aanmelden als tekstschrijver bij NS. Ik heb de indruk dat de taal die conducteurs nu bezigen in de trein geschreven is vanuit het hiernamaals door Gerard Reve: een mengeling van formeel , ouderwets Nederlands en...

IS SNAUWEN HET NIEUWE PRATEN?

In de supermarkt stond ik bij de broodafdeling op mijn beurt te wachten: ik wilde twee broodjes uit het schap met losse broodjes. Ik keek naar het jongetje voor mij, een jaar of vier, dat heel geconcentreerd met zo'n grote tang (moeilijk!!) één voor één een paar...

KUN JE LEREN LEZEN?

Vrijdag hield ik in mijn vwo6-klas een even bevlogen als vermoedelijk vruchteloos pleidooi voor het lezen van boeken. Nog maar een maand, dan is het mondeling examen literatuur en uitstel kan niet meer, er moet nu gelezen worden. Na de les kwam een leerling wat...

EEN WONDER IN DE TREIN

Nee, nu eens niet over de wonderlijke wegen van NS, maar over iets verrassends op een gewone donderdagmorgen. Ik stapte in de trein ( nee, die was niet op tijd), ging zitten ( ja, er was plaats) en tegenover mij kwam een jongen van een jaar of zeventien, achttien...

KRIMPT ONZE TAAL?

Na vier jaar afwezigheid op school (want met pensioen) ben ik terug in het onderwijs op mijn oude school in Amsterdam: docenten Nederlands zijn zeer schaars...En het kan toch niet zo zijn dat eindexamenkandidaten vwo geen les krijgen?! Dus daar ben ik weer en als je...

WEER NAAR SCHOOL

Weer naar school...Sinds enkele weken geef ik weer les op mijn oude school, het Pieter Nieuwland College in Amsterdam. Ik vind het heerlijk! Vanwege het lerarentekort was er een probleem aan de kant van de school om de zesde klassen van het vwo te bemensen en een...

T KOFSCHIP

Ín de trein, een coupé met een groep vrolijke jongens van een jaar of negentien, twintig die luid hun vakantieplannen bespreken. En ja hoor: Mallorca, Cherso, zuipen, wijven. Tot opeens het gespreksonderwerp verandert en een van hen zegt: 'Nee man, dat schrijf je niet...

SLECHTE MENSEN ?

Nergens hoor je zoveel fijne taaluitingen als in de trein. Onlangs zat ik  weer eens in een overvolle trein, er was zoals zo vaak een vertraging ( dit keer 'wegens een onwelwording'; een typisch NS-woord heb ik bemerkt) en met de onnavolgbare logica van de NS: 'Hoe...